Η αφετηρία ήταν πάντα εκεί: το αρσενικό και το θηλυκό. Μια πενταετία δουλειάς χτισμένη γύρω από αυτή τη σχέση ως ρευστή και διαρκώς μεταβαλλόμενη. «Το αρσενικό και το θηλυκό δεν είναι αμετάβλητες κατηγορίες. Όλοι μας έχουμε μέσα μας και τις δύο αυτές τάσεις», λέει ο ίδιος. Στα περισσότερα έργα της έκθεσης, ένα ζευγάρι – αρσενικό και θηλυκό – συγκροτεί τον κεντρικό τους άξονα. Ο τίτλος, ωστόσο, ήρθε αργότερα.
Το «Woke on the Wild Side» λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα. Έχει αναφορές στον Λου Ριντ, στον Άντι Γουόρχολ και το The Factory, στην αντι-κουλτούρα που ξεκίνησε από το περιθώριο για να περάσει, τελικά, στο mainstream. «Και η δουλειά μου έχει βασιστεί σε κινήματα, όπως το Νταντά και ο Σουρεαλισμός, που ήταν κάποτε αντι-κινήματα και μετά έγιναν καθεστώς». Σε αυτό το πλαίσιο η αναφορά στη Woke Culture γίνεται, όχι με τη στενή έννοια που συχνά κυριαρχεί στη δημόσια συζήτηση, αλλά με την ευρύτερη ιστορική της διάσταση. «Είναι κίνημα συμπερίληψης των αδύναμων, των μειονοτήτων, όλων των διαφορετικών ανθρώπων», λέει. «Και ζούμε μια εποχή που όλα αυτά τα δεδομένα επαναπροσδιορίζονται».
Η επιμελήτρια και ιστορικός τέχνης Βένια Παστάκα το θέτει με ακρίβεια: «Τα επανατοποθετούμε». Και αυτή η επανατοποθέτηση ιστορική, πολιτική, αισθητική είναι που διατρέχει ολόκληρη την έκθεση, συχνά σιωπηλά, κρυμμένη κάτω από στρώματα χρώματος και χαρτιού.
Ο τίτλος, όμως, δεν περιγράφει τη δουλειά, τη συμπληρώνει. «Είναι λίγο παραπλανητικός», λέει ο Πάτσιος. «Συμπληρωματικός. Δεν περιγράφει, δίνει μια νότα παραπάνω». Αν η έκθεση λεγόταν «Αρσενικό – Θηλυκό», λέει ο ίδιος, «θα ήταν βαρετό, είναι σαν άσκηση στο πανεπιστήμιο». Το Woke on the Wild Side αφήνει ανοιχτό το πεδίο της ερμηνείας, χωρίς να επιβάλλει ένα συγκεκριμένο πλαίσιο ανάγνωσης.
Τα έργα του Πάτσιου, κολλάζ, ζωγραφική και ντεκολλάζ σε μεγάλες επιφάνειες, είναι γεμάτα από αναφορές: ο Άλφονς Μούχα και ο Γκοντάρ, η Ίνγκριντ Μπέργκμαν στο μεγαλύτερο πορτρέτο της έκθεσης, ο Spider-Man δίπλα σε μια αναφορά στον Μπερτολούτσι. «Το κολλάζ σου δίνει αυτή την ελευθερία να παντρέψεις πράγματα που κανονικά δεν συναντιούνται», λέει ο Πάτσιος. Η Βένια Παστάκα το περιγράφει ως «το κλασικό με το σύγχρονο, το αστείο με το σοβαρό», μια συνύπαρξη που δεν εξομαλύνει τις αντιθέσεις, αλλά τις αφήνει να αναπνέουν μαζί. «Μία λέξη μόνο», προσθέτει, «μπορεί να πυροδοτήσει χίλιους και δύο συνειρμούς». Το κολλάζ, λέει ο Πατσιός, του δίνει μια ιδιαίτερη ελευθερία να «τσαλαβουτά», όπως ο ίδιος το θέτει, σε έννοιες, κινήματα, εποχές. Κινηματογράφος, ποίηση, πολιτική, ιστορία της τέχνης, όλα συνυπάρχουν στα έργα του χωρίς ιεραρχία. Αυτή η «φλυαρία» (όπως την χαρακτηρίζει έτσι ο ίδιος) είναι συνειδητή επιλογή: να αφήσεις τον καθένα να ανακαλύψει κάτι δικό του μέσα στο έργο.
Τα ζευγάρια που επιστρέφουν διαρκώς στα έργα φέρουν τίτλους από τη μυθολογία και τον κινηματογράφο, από τον Τριστάνο και την Ιζόλδη μέχρι πιο σύγχρονες αναφορές. «Ο τίτλος έρχεται τελευταίος», λέει. «Είναι το κερασάκι στην τούρτα». Θα μπορούσε εξίσου να βάλει «Μπάμπης και Μαρίκα», αναφέρει χιομοριστικά ο εικαστικός. Η επιλογή των κλασικών ονομάτων έχει να κάνει με μια αίσθηση παράδοσης της ιστορίας της τέχνης, όχι με κάποιο ιεραρχικό σύστημα αναφορών.
Αυτό που ξεχωρίζει τεχνικά είναι το ντεκολλάζ. Η χρήση του κοπιδιού που ξύνει, αφαιρεί, και αποκαλύπτει ό,τι ήταν κρυμμένο από κάτω. «Είναι σαν να κάνεις ψυχοθεραπεία», λέει ο Πάτσιος. «Βλέπεις το ασυνείδητο. Βρίσκεις πράγματα λάθη, εικόνες, λέξεις που δεν ήξερες ότι υπάρχουν». Ο ίδιος αναφέρεται στο «lapsus linguae» την έννοια από την ψυχανάλυση για τα αποκαλυπτικά ολισθήματα ως κάτι που συμβαίνει και στη δουλειά του. «Έχει μια βία ίσως το κοπίδι», λέει, «ένα χέρι που ξύνει μια επιφάνεια». Υπάρχει το στοιχείο της αμφισβήτησης και της ακύρωσης. Όχι όμως πλήρης ακύρωση: « Αναιρώ μεν, αλλά κρατάω κάποια κομμάτια που με ενδιαφέρουν. Το θέμα είναι να προκύψουν». Το κοπίδι δεν καταστρέφει· ανασύρει. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «παλίμψηστο»: έργα πολυεπίπεδα, που κουβαλούν ίχνη όσων προηγήθηκαν. «Κόβεις, φθείρεις», λέει, «αλλά αυτό που θα βγει μετά θα ανασυγκροτηθεί». Και το ντεκολλάζ προσθέτει, αλλά δημιουργεί και κάτι άλλο: ένα ιδιαίτερο «πάντρεμα των χρωμάτων».
Αυτή η λογική της αφαίρεσης ως δημιουργία βρίσκει ανταπόκριση και στον τρόπο που ο Πάτσιος αντιλαμβάνεται τη σχέση ζωγραφικής και κολλάζ. Σε αυτή την έκθεση συγκεκριμένα ήθελε να δώσει βάρος στη ζωγραφική, να φανούν τα κάτω στρώματα, το χρώμα, η χειρονομία. «Είχα την ανάγκη το χρώμα να είναι πιο εμφανές», λέει. Δεν είναι τυχαίο: μετά από δέκα χρόνια με αυτή την τεχνική, η ισορροπία ανάμεσα στα δύο μέσα αλλάζει και αυτή η αλλαγή είναι συνειδητή.
Η Βένια Παστάκα, ως επιμελήτρια τοποθετεί αυτή τη δουλειά σε μια πιο ευρεία συνθήκη. «Λειτουργώ πρώτα σαν θεατής και μετά σαν ιστορικός», λέει. Βλέπει στον Πάτσιο μια σύγχρονη επέκταση του Νέου Ρεαλισμού, του καλλιτεχνικού ρεύματος που χρησιμοποίησε εικόνες και αντικείμενα της καθημερινότητας ως πρώτη ύλη, αλλά εξελιγμένο εξήντα χρόνια μετά, με άλλα δεδομένα και άλλη συναισθηματική πυκνότητα. «Κάνει κάτι πέρα από αυτό, κάτι που το τοποθετεί στο σήμερα. Αλλά επειδή η τέχνη είναι μια πολύ δημοκρατική διαδικασία και όλοι είμαστε ανοιχτοί και ελεύθεροι να ερμηνεύουμε τα πράγματα όπως μιλάνε μέσα στην ψυχή μας, νομίζω ότι είναι κάτι το οποίο είναι πολύ ανοιχτό και βρίσκει πεδίο εξέλιξης συνέχεια». Και επιμένει σε κάτι που ίσως είναι το πιο σπάνιο χαρακτηριστικό της δουλειάς του: η διακριτή ταυτότητα που παραμένει αναγνωρίσιμη ακόμα και όταν η δουλειά αλλάζει.«Βλέπεις ένα έργο και καταλαβαίνεις ότι είναι του Κωνσταντίνου. Δεν επαναλαμβάνει τον εαυτό του, αλλά υπάρχει πάντα κάτι που είναι δικό του».
Η σχέση καλλιτέχνη και επιμελήτριας στην προκειμένη περίπτωση φαίνεται να βασίζεται στην εμπιστοσύνη και στην ικανότητα να αφεθείς στο απρόβλεπτο χωρίς να χάσεις τον άξονά σου. Ο Πάτσιος περιγράφει πώς το στήσιμο της έκθεσης μπορεί να φέρει αλλαγές στην τελευταία στιγμή που στην αρχή ξενίζουν, αλλά τελικά αποδεικνύονται οι πιο ενδιαφέρουσες αποφάσεις. Η ίδια λογική διαπερνά και τον τρόπο που χτίζει κάθε έργο. Η διαδικασία που περιγράφει δεν είναι ούτε καθαρά διαισθητική ούτε σχεδιαστική, είναι κάτι ανάμεσα. Ξεκινά από μια αφετηρία, μια «κουζίνα» όπως τη λέει ο ίδιος: επιλέγεις πέντε υλικά, πέντε χαρτιά, μια ιστορία, και αρχίζεις από ένα. Τι κρύβεται κάτω από αυτές τις επιλογές ποιες εμμονές, ποια βιώματα, ποιες ανάγκες δεν είναι κάτι που τον ενδιαφέρει να εξηγήσει ή να ελέγξει. «Στο ασυνείδητο εκεί πέρα υπάρχουν πολύ πιο έντονα πράγματα, που δεν τα ξέρω και δεν με αφορούν να τα ξέρω», λέει. «Επιλέγω, επιλέγω, επιλέγω», λέει. Η πράξη είναι αυτή που μετράει. Η ερμηνεία αφήνεται στον άλλον.
Η έκθεση, ωστόσο, δεν είναι άγχος-free. «Είναι μια μορφή γύμνιας», λέει με ειλικρίνεια. Μετά από είκοσι χρόνια εκθέσεων, το στρες δεν έχει εξαφανιστεί, έχει απλώς αποκτήσει πιο συγκεκριμένη μορφή. Η ατομική έκθεση έχει μια βαρύτητα που η ομαδική δεν έχει. Εκτίθεσαι μόνος, με το όνομά σου, στη δική σου τοπική σκηνή. «Εκτιθέμεθα δυναμικά»,λέει. «Είμαστε στο κέντρο της Αθήνας, από τα πιο δυναμικά μέρη. Και πάνω στη Σκουφά, μπαίνουν άνθρωποι, το βρίσκουν εύκολα». Η Βένια Παστάκα το συμπληρώνει: «Ο εικαστικός δημιουργεί κάτι μόνος του στο εργαστήριό του. Όταν εκθέτεις κάτι που προέρχεται από μέσα σου, το πώς θα το πάρει ο άλλος σε στρεσάρει, όσο κι αν εσύ το αγαπάς και έχεις αυτοπεποίθηση γι’ αυτό». Και οι δύο συμφωνούν: «Ποτέ δεν ξέρεις πώς θα το πάρει ο άλλος», εκτός αν κάνεις μια απλή επανάληψη του εαυτού σου, πράγμα που δεν ισχύει εδώ.
Και όμως, ίσως αυτό είναι και το ζητούμενο. Η επαφή, η ατελής αλλά αναγκαία επικοινωνία ανάμεσα σε αυτό που φτιάχνεις και σε αυτούς που το βλέπουν. «Η εικόνα έχει χίλιες ερμηνείες, χίλια νοήματα», λέει ο Πάτσιος. Δεν θέλει οι θεατές να φύγουν με ένα συγκεκριμένο αφήγημα. Θέλει να ανοίξει αρκετό χώρο ώστε ο καθένας να φτιάξει τη δική του εικόνα. Σαν την ποίηση, όπως λέει ο ίδιος. Σαν την αλληγορία. Όχι μια απάντηση αλλά μια πρόσκληση να αναζητήσεις.
Η έκθεση «Woke on the Wild Side» του Κωνσταντίνου Πάτσιου, σε επιμέλεια της Βένιας Παστάκα, πραγματοποιείται στην Alma Gallery στην Αθήνα, από τις 24 Σεπτεμβρίου έως τις 31 Οκτωβρίου 2026.
