Αν ο μοναχικός πρωταγωνιστής του Υπογείου άκουγε την γνωστή φράση του Διαφωτιστή φιλοσόφου Ρενέ Ντεκάρτ “Σκέφτομαι άρα υπάρχω” θα γέλαγε στα μούτρα του και θα φώναζε εκκωφαντικά από το σκοτεινό του υπόγειο: «Όχι! Επιθυμώ άρα υπάρχω!». Το Υπόγειο του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (1864) θεωρείται το πρώτο έργο υπαρξιακής λογοτεχνίας. Είναι ένα δύσκολο βιβλίο. Δυσκολοχώνευτο. Μα ο άνθρωπος του υπογείου δεν μας ζητά την άδεια. Κοιτώντας μέσα από τις ρωγμές του πατώματος, δύσπιστος, αγανακτισμένος και με μια υπερτροφική συνείδηση, απαιτεί την προσοχή όλων των «διανοούμενων» και «πολιτισμένων» μελών της κοινωνίας, να τους θυμίσει: Δεν υπάρχει ελευθερία χωρίς επιθυμία.
Ο Ντοστογιέφσκι γράφει το Υπόγειο ως απάντηση στο έργο του Νικολάι Τσερνισέφσκι, «Τι να κάνουμε;» (1863), σε μία εποχή όπου η Ρωσική κοινωνία βράζει από ιδεολογική αντιπαράθεση. Οι ρωσικές παραδοσιακές αξίες «κοντράρονται» με τις ιδέες του ορθολογισμού και της προόδου που έφερε ο Γαλλικός Διαφωτισμός. Για τον Τσερνισέφσκι, η τέλεια κοινωνία υπάρχει και μπορεί να υπάρξει όταν οι άνθρωποι αντιληφθούν ότι το προσωπικό τους συμφέρον είναι συνυφασμένο με το «κοινό καλό». Ο πρωταγωνιστής του Υπογείου, όμως, δεν συμφωνεί. Στριμωγμένος σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, κάπου στην Αγία Πετρούπολη, με μόνη συντροφιά τον υπηρέτη που απεχθάνεται, δίνει την απάντηση του: «Οι άνθρωποι δεν είναι πλήκτρα του πιάνου». Το συμφέρον του ατόμου δεν συμπίπτει με αυτό του συνόλου. Το άτομο θέλει και επιθυμεί ελεύθερα. Ακόμα κι αν η επιθυμία του δεν αφορά τίποτα περισσότερο από μια ανοησία, ή κάτι που θα βλάψει τον ίδιο, ο άνθρωπος έχει το δικαίωμα να το πράξει. Και θα το πράξει.
Ποιός αποφασίζει τι θεωρείται «πρόοδος»; Ποιός λέει ότι η πρόοδος έρχεται μόνο μέσω του ορθολογισμού; Στο Υπόγειο η ιδέα του «τέλους της ιστορίας» περιφρονείται. Τέλεια κοινωνία δεν υπάρχει, ούτε τέλειο σύστημα. Κάθε πολιτικό καθεστώς, κίνημα ή φιλοσοφία που καταπιέζει την ατομική ελευθερία υπέρ μιας τάχα συλλογικής ευημερίας βρίσκει τον άνθρωπο του υπογείου αντίθετο.
Η ελευθερία έχει όμως και το τίμημα της. Είναι ίσως ειρωνικό ότι το Υπόγειο θεωρείται το πρώτο υπαρξιακό λογοτεχνικό έργο. Ο Ντοστογιέφσκι δεν είναι υπαρξιστής. Για τους υπαρξιστές ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να «τροποποιήσει την μορφή του κόσμου». Να δημιουργήσει την δική του ταυτότητα, την δική του ουσία. Στο Υπόγειο η ελευθερία αυτή είναι δίκοπο μαχαίρι. Ο αναγνώστης καλείται να αποφασίσει αν είναι πράγματι επιθυμητή. Ο άνθρωπος του υπογείου είναι άρρωστος, άθλιος και απομονωμένος. Παραγνώρισε τον εαυτό του. Αναγνώρισε και τα πιο αηδιαστικά του σημεία. Και η αυτοκριτική του αυτή, τον καθηλώνει. Τον εμποδίζει από το να πράττει. Ζηλεύει τους «ανθρώπους της δράσης», αυτούς που δεν υπεραναλύουν αλλά αποδεχόνται αυτό που βρίσκεται μπροστά τους χωρίς αμφισβήτηση. Εκείνος που κηρύσσει με τόση αυτοπεποίθηση ότι μόνο η επιθυμία είναι που μετρά, φοβάται να κάνει τις επιθυμίες του πραγματικότητα. Βλέπει τον κόσμο από ένα φεγγίτη.
