Όταν επισκέφτηκα την αναδρομική έκθεση της Penny Siopis με τίτλο For Dear Life, βυθίστηκα σε μια έντονα ενδοσκοπική και συνάμα πολιτικά φορτισμένη εμπειρία. Το έργο της Νοτιοαφρικανής καλλιτέχνιδας είναι ένα δυνατό παράδειγμα του πως η τέχνη αλληλεπιδρά με την συλλογική μας μνήμη, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα πόσο λεπτό είναι το σύνορο μεταξύ εαυτού και συνόλου.
Η έκθεση έλαβε χώρα στο ΕΜΣΤ κατά την διάρκεια του 2024 ως μέρος του εκθεσιακού κύκλου Κι αν οι Γυναίκες Κυβερνούσαν τον Κόσμο; Ανέδειξε το βάθος του καλλιτεχνικού πειραματισμού και φιλοσοφικού προβληματισμού της Penny Siopis, προβάλλοντας όλες τις καλλιτεχνικές της φάσεις. Η αδιάκοπη μελέτη της υλικότητας ξεχώρισε σαν νήμα που δένει συνολικά το έργο της γύρω από τις έννοιες της αντίστασης, της αλλαγής και της μνήμης. Το έργο της μας θυμίζει πως είμαστε οι αναμνήσεις μας, αλλά και πως πάντοτε μέσα στις αναμνήσεις μας μπλέκονται σαν κλωστές οι αναμνήσεις τόσων άλλων.
Πρόσφατα είχα την τύχη να συζητήσω με την Penny Siopis κάποιες σκέψεις περί προσωπικής και συλλογικής μνήμης σε σχέση με το καλλιτεχνικό της έργο. Μεταξύ άλλων, συζητήσαμε για το πως γεννιόμαστε μέσα από την μνήμη, για το πως καλλιτεχνικές τεχνικές μπορούν να παρομοιάσουν την λειτουργία της μνήμης, και για το πως η τέχνη παρέχει έναν χώρο για την επίλυση τραυματικών παρελθόντων.
Γεννημένη στη Νότια Αφρική το 1953 από Έλληνες γονείς, η Penny Siopis εναντιώθηκε μέσω της τέχνης της στο καθεστώς του απαρτχάιντ, της αποικιοκρατίας και του σεξισμού. Στην καριέρα της έχει πειραματιστεί με πολλά μέσα, από πίνακες, κολλάζ και γλυπτά ασεμπλάζ, μέχρι ταινίες μικρού μήκους που χρησιμοποιούν παλαιότερο υλικό. Η έκθεση στο ΕΜΣΤ παρουσίασε για πρώτη φορά στην Ευρώπη όλο το εύρος της καλλιτεχνικής φωνής της Penny Siopis.
ΜΝΗΜΗ & ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ
Τα έργα σου ξεκινάνε συχνά από τη μνήμη; Δηλαδή, έχουν ως αφορμή δικές σου αναμνήσεις ή αναμνήσεις που πιστεύεις πως έχουν άλλοι; Ή ξεκινάνε από την έννοια της μνήμης γενικότερα;
Έχω δουλέψει με αναμνήσεις με πολλούς τρόπους. Πρώτα δούλευα με την μνήμη ως κομμάτι της συλλογικής ιστορίας, αλλά μετά δούλεψα λιγότερο με την μνήμη ως καλλιτεχνικό θέμα και περισσότερο με την μνήμη ως καλλιτεχνική φόρμα – όπου υλικές διαδικασίες παραλληλίζουν τις εφήμερες ιδιότητες της μνήμης. Εκτός από τα έργα μου που έγιναν αμέσως μετά το απαρτχάιντ δεν ξεκινώ από τις αναμνήσεις. Πιστεύω, όμως, πως ο εαυτός γενικότερα ξεκινάει από την μνήμη. Με ενδιαφέρει η μνήμη, λοιπόν, ως κάτι που διαμορφώνει ένα άτομο, διαμορφώνει την υποκειμενικότητα. Γίνεσαι άτομο αποκτώντας αναμνήσεις και αντλώντας αναμνήσεις από άλλους.
Με ενδιαφέρει, επίσης, το πως η μνήμη είναι ένας σχεδόν δημόσιος διάλογος. Κατά την δική μου εμπειρία του να ζεις στην Νότια Αφρική, είναι αδύνατο να ξεμπλέξεις τον εαυτό σου από τις δημόσιες συζητήσεις και αναμνήσεις. Για παράδειγμα, η Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης – που ασχολήθηκε με τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων του απαρτχάιντ μεταξύ του 1960-96 – αφορούσε ουσιαστικά στην μνήμη.
Στην σειρά History Paintings βλέπουμε ένα συνονθύλευμα από ανθρώπους, αντικείμενα, και καταστάσεις. Η παρουσία τόσων στοιχείων σχετίζεται καθόλου με την αφθονία ξεχωριστών οπτικών γωνιών που υπάρχουν ταυτοχρόνως, δημιουργώντας έτσι την ιστορία;
Ναι, έχει να κάνει με αυτή την αφθονία. Στα έργα αυτά δεν βλέπεις καν τον ορίζοντα, βλέπεις πολλά γεγονότα. Επίσης οι πίνακες αυτοί έρχονται από αλλού. Ξεκίνησα να τους φτιάχνω κόβοντας φιγούρες από σχολικά βιβλία ιστορίας και κατακερματίζοντας τις περαιτέρω, παραμορφώνοντας τις. Έτσι διαταράσσεται η ολότητα της σκηνής απ’ όπου κάθε φιγούρα προέρχεται. Πολύ από το υλικό που χρησιμοποίησα έρχεται από Ευρωπαϊκές απεικονίσεις, άρα αυτά τα έργα είναι άμεσα μια μελέτη γύρω απ’ το ηθικό βάρος της αναπαράστασης. Το τι πραγματικά απεικονίζει κάτι εξαρτάται από το μέσο και την πηγή αναπαράστασης.
Και αυτό το ηθικό βάρος της αναπαράστασης πηγάζει εν μέρει από τον ρόλο των αναπαραστάσεων στην διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης;
Ναι, και έχει πάντοτε σημασία η πηγή μιας αναπαράστασης. Η τεχνική που χρησιμοποίησα στην σειρά History Paintings διαταράσσει την ιδέα της ομογενοποιημένης ιστορίας όπως έχει διδαχτεί, δίνοντας χώρο σε πολλές προοπτικές χωρίς να παρουσιάζει μια δήθεν ολοκληρωτική ματιά από ψηλά.
ΡΕΥΣΤΟΤΗΤΑ & ΥΛΙΚΟΤΗΤΑ
Σε κάποια έργα σου χρησιμοποιείς μια τεχνική που συνδυάζει κόλλα με χρώμα (μελάνι). Το αποτέλεσμα είναι κάτι ανάμεσα σε αφαιρετικό και αναπαραστατικό. Είναι σαν να βλέπει κανείς μορφές που δεν είναι πράγματι εκεί. Θα έλεγες πως αυτά τα έργα σχετίζονται κάπως με την μνήμη;
Σίγουρα. Οι αναμνήσεις δεν έρχονται απαραίτητα σε μορφή ιστορίας, αλλά έχουμε την προδιάθεση να τις μετατρέψουμε σε ιστορίες. Έτσι και η τεχνική με την κόλλα βγάζει έντονα προς τα έξω την ματιά του παρατηρητή που ψάχνει να εντοπίσει την πιο εμφανή μορφή ή φιγούρα. Εγώ βλέπω αυτά τα έργα ως πιθανές εικόνες που μορφώνονται διαρκώς.
Η κόλλα για εμένα έχει μια δική της ζωή ως υλικό. Κινείται, σχηματίζεται και έπειτα γίνεται διάφανη. Καταγράφει την κίνηση του μελανιού και την παγώνει. Αλλά η μνήμη ποτέ δεν ακινητοποιείται, δεν μπορείς να την σταθεροποιήσεις. Υπάρχει και μια σύνδεση με την φωτογραφία: αντί για το φως να παγώνει μια στιγμή πάνω στο φιλμ, είναι ο αέρας που στεγνώνει την κόλλα που εμπεριέχει την κίνηση του μελανιού.
Όταν βλέπεις την διαδικασία της δημιουργίας των έργων με την κόλλα φαίνεται πως η ίδια η διαδικασία εμπεριέχει ιδέες για την μνήμη.
ΜΝΗΜΗ & ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ
Ένα κεφάλαιο της έκθεσης ήταν αφιερωμένο σε μια σειρά από αντικείμενα που έχεις συλλέξει και σκοπεύεις να αφήσεις σε κοντινούς σου ανθρώπους μετά τον θάνατό σου. Έχτισες μια συλλογή που φανερώνει το πως θα σε θυμούνται. Ταυτοχρόνως, τα ίδια τα αντικείμενα στην συλλογή κουβαλάνε τις δικές τους «αναμνήσεις». Αυτό το παιχνίδι με την μνήμη έγινε εσκεμμένα;
Ίσως υπάρχει κάτι σαν συλλογική μνήμη μεταξύ εμάς και των αντικειμένων. Υπάρχει κάτι αρκετά τρυφερό όταν συναντιέσαι με αυτά τα αντικείμενα. Ο καθένας τοποθετεί τις δικές του ιστορίες πάνω σε αυτά τα αντικείμενα που είναι ήδη επιβαρυμένα με ιστορίες. Εγώ κοίταξα καθένα από αυτά και σκέφτηκα: «όταν πεθάνω τί θα κάνω με αυτό το αντικείμενο;» Ακόμη και αν επιλέξεις να το πετάξεις, είναι μια απόφαση που εκδηλώνει την αξία του για εσένα.
Γιατί επέλεξες να εκθέσεις αυτή τη συλλογή αντικειμένων;
Επέλεξα να την εκθέσω επειδή πιστεύω πως η ζωή της καλλιτέχνιδας είναι ένα έργο τέχνης – όχι με αλαζονικό τρόπο. Απλώς στην ζωή τους οι καλλιτέχνες εξερευνούν αξίες. Αυτό ακριβώς κάνει και η τέχνη, εξερευνάει αξίες. Αυτό που έφτιαξα με αυτό το έργο είναι κάτι που δεν μπορεί κανείς να συλλέξει εφόσον πρέπει να διασπαστεί όταν πεθάνω. Το έργο αυτό έχει το όνομα μου στον τίτλο του αλλά τα ίδια τα αντικείμενα ανήκαν σε άλλους πριν από εμένα και θα ανήκουν σε άλλους μετά. Τα αντικείμενα αυτά έχουν τις δικές τους ζωές και αξίες που αλλάζουν διαρκώς.
ΦΙΛΜ, ΤΡΑΥΜΑ & ΕΠΙΛΥΣΗ
Στις ταινίες μικρού μήκους που προβλήθηκαν στην έκθεση, όπως το New Parthenon, είδα κινούμενες εικόνες μιας παλιάς Αθήνας που δεν έχω ζήσει. Όμως, αυτές οι εικόνες ήταν μνήμη μου, ίσως μέσω των ιστοριών της γιαγιάς μου. Το κείμενο που έγραψες ως μέρος της ταινίας μιλάει για το πως η Δύση διαμόρφωσε την μοντέρνα Ελλάδα και μου έδωσε έναν νέο τρόπο να βλέπω τον τόπο μου και την ιστορία του. Ήταν ο στόχος σου να αλληλεπιδράσεις με αυτόν τον τρόπο με την συλλογική μνήμη που τυχαίνει να συμπεριλαμβάνει δικές μου αναμνήσεις;
Ιδίως στο The New Parthenon ναι, είχα αυτόν τον στόχο. Όντας στην Νότια Αφρική, η αίσθηση μου της συλλογικής μνήμης με την Ελλάδα ήταν πάντοτε από απόσταση. Η γιαγιά μου (η οποία δεν ήταν Ελληνίδα αλλά είχε ζήσει εκεί) μου μετέφερε τις εικόνες της από την Ελλάδα και ήθελα να είμαι σε επαφή με αυτό που θεωρώ «Ελληνικότητα». Επίσης δεν ήθελα να δημιουργήσω ένα ντοκιμαντέρ για την Ελλάδα, αλλά να επικεντρωθώ στο συναίσθημα. Όταν κόσμος μας μιλάει για το παρελθόν του δεν μας δίνει απλώς μια καταγραφή, μας δίνει συναισθήματα. Και σε αυτήν την ταινία υπάρχουν αυτά τα συναισθήματα και υπάρχει πολύ τραύμα.
Το φιλμ αυτό σε στοιχειώνει, και οι αναμνήσεις μας στοιχειώνουν. Ιδίως εάν μιλάμε για τις αναμνήσεις των παππούδων και γιαγιάδων μας, είναι πάντα κομμάτι της συνείδησης μας. Ένα κείμενο είναι επίσης μια μορφή μνήμης. Και η υλικότητα του φιλμ είναι ένας τρόπος απεικόνισης της ευθραυστότητας της μνήμης.
Νιώθω πως υπάρχει ένα αίσθημα στην Ελλάδα πως πολλά πράγματα δεν λύθηκαν. Ο κόσμος έπρεπε να προχωρήσει… οι άνθρωποι δεν μπορούν πάντοτε να επεξεργαστούν το τραυματικό παρελθόν τους διότι πρέπει να συνεχίσουν να ζουν. Αυτή η επεξεργασία χρειάζεται χρόνο.
Μπορεί η τέχνη να μας παρέχει μια ευκαιρία να επιλύσουμε τα τραύματα της ιστορίας μας;
Πιστεύω πως η τέχνη σου παρέχει το χώρο και το χρόνο να στοχαστείς πάνω σε κάτι που εσύ ο ίδιος δεν θα έβαζες στις σκέψεις σου. Δεν έχεις αυτό το χώρο για στοχασμό εκτός και αν το κάνεις σκόπιμα, π.χ., διαλογιζόμενος. Όταν είσαι σε μια έκθεση ή βλέπεις μια ταινία, βρίσκεσαι σε έναν νέο κόσμο και έχεις την άδεια να μετακινηθείς – νοητικά – κάπου αλλού.
Σίγουρα η τέχνη παρέχει αυτή τη δυνατότητα.
