Στις 14 και 15 Απρίλη, σε ένα γεμάτο Ολύμπια, η Παιδική Χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, σε συνεργασία με τις ορχήστρες νέων, Underground Kids, Youth Orchestra και την Ορχήστρα Νέων El Sistema Greece, παρουσίασε την όπερα “Ο Κατακλυσμός του Νόε” του Μπέντζαμιν Μπρίττεν, σε σκηνοθεσία Θέμελη Γλυνάτση και με την εικαστική επιμέλεια της Χριστίνας Δημητρά. Την κινησιολογία επιμελήθηκε η Κατερίνα Γεβετζή, ενώ την διεύθυνση χορωδίας, η Κωνσταντίνα Πιτσιάκου και την μουσική, η Κυριακή Κουντούρη.
Στέκομαι δεξιά της σκηνής του Ολύμπια και παρακολουθώ τον χορό των κορακιών μέσα από μια σχισμή στον τοίχο των παρασκηνίων. Τα δύο αγόρια (ο Αλέξανδρος, 14, και ο Περσέας, 15), ντυμένοι στα μαύρα, έχουν καρφωμένα τα μάτια τους ο ένας απάνω στον άλλον. Με μικρές, απαλές κινήσεις αρχίζουν το φτερούγισμα τους. Ο Αλέξανδρος πιο απότομα, μαγκωμένος, με φοβισμένες κινήσεις ανταποκρίνεται στον χορό του Περσέα. Ο Περσέας, πιο έμπειρος και με μεγαλύτερη άνεση στην κίνηση του, φαίνεται να ηγείται. Σχεδόν μπαλετικά, με τα χέρια ανοιχτά- διάπλατα φτερά, πλησιάζει τον συγχορευτή του, αλλά όταν φτάνει πολύ κοντά κάνει ένα βήμα πίσω. Και ένα δεύτερο. Ο Αλέξανδρος του απαντάει, ανοίγει και αυτός τα φτέρα του, αλλά τα κατεβάζει αμέσως και τον κοιτάει με απορία. Καθώς η μουσική ανεβάζει παλμούς και το φλάουτο δίνει την μελωδία του, τα δύο κοράκια ξεκολλάνε από το καλούπι τους και σιγά σιγά, το ένα μέσα από το σώμα του άλλου, ξεδιπλώνονται ολόκληρα πάνω στην σκηνή σε έναν χορό για την φιλία, την απώλεια, ακόμα και τον έρωτα.
Στην πρώτη πρόβα που δοκιμάσαμε να χορογραφήσουμε αυτή την σκηνή, ο Θέμελης και η Κατερίνα (η χορογράφος), δεν χρειάστηκε παρά να πούνε δύο κουβέντες, όχι για να καθοδηγήσουν τα παιδιά, αλλά για να τους δώσουν εκείνο το ελαφρύ σπρώξιμο που χρειάζονται συνήθως οι έφηβοι. Μέσα σε 5 λεπτά, είχαμε ήδη την βάση του χορού των κορακιών. Δύο πρόβες αργότερα, η χορογραφία ήταν έτοιμη. Μέσω του θεατρικού αυτοσχεδιασμού τους, τα παιδιά είχαν μεταμορφωθεί σε κοράκια και επικοινωνούσαν με το σώμα. Για γλώσσα είχαν την κίνηση. Ακόμα και για τον πιο τρομαγμένο από τους δύο, δεν τους πήρε πολύ να ανοιχτούν. Αισθητικά το αποτέλεσμα ήταν άρτιο, δραματουργικά λειτουργούσε τέλεια, αλλά δεν είχαν καμία σημασία αυτά. Τώρα μιλούσαν τα παιδιά, είχανε πάρει εκείνα τον έλεγχο της σκηνής.
Σε όλη μου την εμπειρία στον Καταυλισμό του Νώε δεν σταμάτησα να χαμογελάω. Ακόμα και τις πιο έντονες και δύσκολες μέρες (γιατί το να δουλεύεις με παιδιά δεν είναι καθόλου εύκολο) έφευγα από τις αίθουσες των προβών λίγο πιο γεμάτος. Το ίδιο το έργο, φυσικά, είχε τεράστιο θεατρικό ενδιαφέρον. Γραμμένο από τον Μπρίττεν κάπου στο 50’ και βασισμένο στο Chester Miracle Play του 15ου αιώνα το οποίο εξιστορεί τον Κατακλυσμό του Νώε, το έργο συνδιάζει μεσαιωνική πολυφωνία και καθολικούς ύμνους, με ορθόδοξες προσευχές και στοιχεία της παραδοσιάκης γκαμελάν του Μπαλί. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον όμως έχει πως ο Μπρίττεν έγραψε αυτή την οπέρα για παιδιά. Η μουσική είναι γραμμένη για να παιχτεί από ορχήστρα νέων και μη επαγγελματιών και να τραγουδιέται από παιδικές χορωδίες. Μόνο δύο ρόλοι υπάρχουν για επαγγελματίες σολίστ, ο κύριος και η κυρία Νόε. Όλοι οι υπόλοιποι χαρτακτήρες επί σκηνής, τα υπόλοιπα μέλη της οικεγένειας Νώε και τα ζώα, είναι παιδιά!
Και εκτός σκηνής, τα παιδιά συνέβαλαν ριζικά στο χτίσιμο της παράστασης. Μαζί με την καθοδήγηση που προσέφερε η σκηνοθετική προσέγγιση του Θέμελη και η εικαστική ματιά της Χριστίνας, τα παιδιά με την αφιλτράριστη φαντασία τους και την ακομπλεξάριστη δημιουργικότητα τους βάψανε και κόψανε σκηνικά, φτιάξανε χορογραφίες και δημιουργήσαν έτσι μια καινούργια δραματουργία, η οποία εν τέλη άνηκε σε εκείνα όσο άνηκε στον σκηνοθέτη, την εικαστικό, την χορογράφο… Μην παρευρημενυτώ, αυτή δεν ήταν μια παιδική παράσταση (αν υπάρχει όντως τέτοιο πράγμα). Ήτανε μια παράσταση για όλους, φτιαγμένη από παιδιά.
Ύστερα από πέντε μήνες προβών και ετοιμασίας στις αίθουσες τους Σταύρος Νιάρχος, η παράσταση παρουσιάστηκε με τεράστια επιτυχία, μπροστά σε ένα ενθουσιώδες κοινό, στην ιστορική αίθουσα του Δημοτικού Μουσικού Θεάτρου Ολύμπια. Μετά την παράσταση, είδα τον Θέμελη φανερά συγκινημένο. Αργότερα, η φίλη μας η Κλάρα μου εκμυστηρεύτηκε ότι τον έπιασε να τον συγχαρεί και εκείνος της είπε την φράση “Εγώ τώρα έγινα σκηνοθέτης”. Έτσι θέλησα να τον ρωτήσω κάποιο πράγματα, για την εμπειρία του να δουλεύει σε αυτή την παράσταση με τα παιδιά.
Πως προσεγγίζεις ένα έργο που πρόκειται/θες να σκηνοθετήσεις, στην αρχή; Πώς επηρεάστηκε η προσέγγισή σου στον Νώε από το γεγονός ότι θα ήταν μια παράσταση με συντελεστές κυρίως παιδιά; Στα αρχικά στάδια και καθώς προχωρούσε το πρότζεκτ.
Το κάθε έργο είναι ένα σύμπαν με δικές του λειτουργιές, μηχανισμούς αναφοράς, αισθητικών καταβολών και επιρροών. Συνεπώς πρέπει κανείς να κάνει έρευνα η οποία δεν θα φανεί απαραιτήτως χρήσιμη στην καθαυτή θεατρική προετοιμασία, αλλά στη νοητική χαρτογράφηση όλων αυτών των συντεταγμένων. Κατά μια έννοια, είναι μια μακροσκελής περίοδος σύστασης με το έργο. Μετά, ή κατά τη διάρκεια, ή ακόμα και πριν, προκύπτει ο λόγος για τον οποίον κάνει κανείς κάτι, ή μάλλον αυτό που θέλει να επικοινωνήσει κανείς με το κοινό και τους συνεργάτες του. Αυτό είναι ένα άλλο σύμπαν, που συχνά είναι πολύ διαφορετικό από το σύμπαν του έργου. Εκεί πρέπει να ανιχνεύσει κανείς διαδρομές που εν δυνάμει μπορούν να συνδέσουν το σύμπαν του έργου με το σύμπαν του δημιουργού. Και μετά γίνεται η κωδικοποίηση αυτών των διαδρομών μέσω σχημάτων, είτε απλών, είτε σύνθετων. Αυτά τα σχήματα είναι η πρώτη αποτύπωση της σκηνικής δράσης στο χαρτί – αυτά τα σχήματα δίνουν μορφή στη δράση, στο χώρο, στα αντικείμενα, ακόμα και σε συναισθήματα. Αυτή την διαδικασία ακολουθώ είτε συνεργάζομαι με καταξιωμένους καλλιτέχνες, είτε με ερασιτέχνες, είτε με παιδιά. Η διαφορά είναι στον τρόπο επικοινωνίας της μεθοδολογίας – οποιαδήποτε άλλη μεταλλαγή φοβάμαι θα επηρέαζε τόσο τη διαδικασία, όσο και το αποτέλεσμα.
Πως δουλευεις συνήθως το κειμενο, την κινηση την χορογραφια κ.λ.π. με τους συντελεστες και κυριως τους περφορμερς; Πως άλλαξε στον Νώε αυτό το process, αφού οι περφορμερς ήταν παιδιά; Και πως επηρεάστηκε δηλαδή η διαδικασία της πρόβας από τα παιδιά;
Στην πρόβα πηγαίνω πάντα έτοιμος για όλη την παράσταση – θέλω να έχω ένα πολύ στέρεο σχεδίασμα σε ό,τι αφορά όλες τις παραμέτρους μιας παράστασης ώστε τόσο εγώ, όσο και οι συνεργάτες μου, να έχουμε μια περιστασιακή ασφάλεια πως ξέρουμε τι κάνουμε. Μετά όμως, όταν ξεκινά η διαδικασία των προβών, επιτρέπω και συχνά προκαλώ καινούργια ερεθίσματα, σκέψεις, συνεισφορές από τους συνεργάτες μου για να ενωθούν και πολλές φορές να ανατρέψουν τα αρχικά σχεδιάσματα. Ίσως αυτό είναι και ο πυρήνας του τρόπου που δουλεύω: η κατασκευή μιας δομής η οποία αν πάσα στιγμή μπορεί να μεταλλαχθεί μέσω της διαδικασίας της πρόβας. Στον “Νώε”, είχα την ευκαιρία να αφήσω την δομή να αλλάξει πολλές φορές, μιας και το υλικό που μοιράζονταν τα παιδιά μαζί μου ήταν τόσο ενδιαφέρον και ζωντανό που όφειλα να αφήσω παράμερα την όποια αίσθηση ασφάλειας, και να εντάξω καινούργια στοιχεία σχεδόν σε κάθε πρόβα.
Ποιό ήταν το μεγαλύτερο takeaway σου από αυτή την εμπειρία, που δούλεψες με τα παιδιά; Σου έμαθε κάτι αυτή η εμπειρία, ως σκηνοθέτη αλλά και ως Θέμελη (αν διαχωρίζονται αυτά τα δύο!);
Η επικοινωνία με τα παιδιά δεν επιτρέπει διανοουμενισμούς ή υπερβολικά σύνθετες διαδικασίες – οι πρόβες έπρεπε να είναι σαφείς, άμεσες και στοχευμένες, και παράλληλα, να είναι ευέλικτες και ανοιχτές στην ερμηνεία της φόρμας από τα παιδιά. Αυτός ο συνδυασμός αυστηρής φόρμας και ανοιχτής διαδικασίας, που πάντα χαρακτήριζε την δουλειά μου, επαναδιατυπώθηκε, οξύνθηκε και αφέθηκε στην εξερεύνηση μεγαλύτερων ελευθεριών. Τέλος, δεν μπορώ να μην αναφερθώ στο εντυπωσιακό χιούμορ που είχαν τα παιδιά, όπως και στην αναρχική φαντασία τους που προσέθεσε μια ιδιαίτερη πτυχή στην παράσταση.
Πως επηρέασε το δικό σου προσωπικό καλλιτεχνικό όραμα και τον τρόπο που το εξέφρασες μέσω αυτής της παράστασης, το γεγονός ότι ήταν μια παράσταση με παιδιά; Επηρεάστηκε το γενικότερο όραμα σου από αυτό; Με ποιον τρόπο;
Για μένα, δεν υπάρχουν παραστάσεις με παιδιά, με ενήλικες, με επαγγελματίες ή με ερασιτέχνες. Οποιοσδήποτε χαρακτηρισμός κινδυνεύει να περιορίσει την καλλιτεχνική διαδικασία και το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα σε επιτελεστικότητα ταυτοτήτων και συγκυριών. Μια παράσταση είναι μια παράσταση – μπορεί μια παράσταση με παιδιά να μην έχει την ίδια λεπτομέρεια ή την ίδια αυτο-συνειδητότητα με μια παράσταση με ενήλικες, αλλά αυτό δεν την κάνει υποδεέστερη. Την κάνει διαφορετική. Άλλωστε, μια παράσταση με παιδιά αποκτά νόημα όταν εφευρίσκονται καινούργιοι αισθητικοί κανόνες. Το όραμα σαφέστατα επηρεάστηκε, κυρίως σε ό,τι είχε να κάνει με την ανάγκη να υπάρχει μια ιδιαίτερη αμεσότητα, ένα επίπεδο ενθουσιασμού και ‘δωσίματος’.
Η Κλάρα μου είπε πως μετά αμέσως την πρεμιέρα την βρήκες και της είπες «εγώ τώρα έγινα σκηνοθέτης». Τι εννοούσες με αυτό; Επειδή και σε άλλες συζητήσεις έχεις αναφέρει την σημασία αυτού του πρότζεκτ και αυτής της δουλειάς για εσένα ως σκηνοθέτη.
Όταν δουλεύεις με παιδιά, χάνεις πολλές από τις ευκολίες σου, από τους αυτοματισμούς σου. Πρέπει να αποκτήσεις μια απίστευτη εγρήγορση, να είσαι συνεχώς σε μια συνθήκη έντονης ενέργειας, να μάθεις τα παιδιά ότι πολλά πράγματα δεν χρειάζεται να “σημαίνουν κάτι” αλλά πρέπει να τα προσεγγίζουμε με την αίσθηση και το ένστικτο. Κατά μία έννοια, επιστρέφεις στην αρχή μιας δημιουργικής διαδικασίας, πριν να έχει ένα άτομο αποκτήσει εμπειρία, προκαταλήψεις, τεχνική και σκηνική αυτο-συνειδητότητα. Με άλλα λόγια, ο “Νώε” με ώθησε στο να ξαναβρώ και να ξαναδώ τα πάντα από την αρχή, να ανακαλύψω ξανά μια δουλειά που κάνω πολλά χρόνια, να αναιρέσω αποφάσεις και να βρω καινούργιο λεξιλόγιο, τόσο λεκτικό όσο και σκηνικό. Ήταν μια απαραίτητη, αναπάντεχη και ουσιαστική εκπαίδευση για μένα.
Και για εμένα Θέμελη.
Στο τέλος της παράστασης, τα παιδιά ως ζώα απορρίπτουν τον Νώε που τους έσωσε από τον Κατακλυσμό, σαν να του λένε ότι πέρασε η σειρά σου, ήρθε η δικιά μας τώρα. Αυτό για εμένα ήταν το πιο σημαντικό σε αυτή την εμπειρία. Ήρθε η ώρα να στρέψουμε το βλέμμα μας προς τα παιδιά, να τους δώσουμε τα εφόδια και τις ευκαιρίες να κτίσουν κόσμους με τις φαντασίες τους, να γεμίζουν ιδέες και να εκφράζονται. Γιατί έρχεται η ώρα τους, αφού η δικιά μας κάποτε τελειώνει.
