Η γέννα είναι ταυτόχρονα αρχή και ρήξη. Και οι ταινίες για τις οποίες θα μιλήσουμε το αποδεικνύουν. Γιατί εδώ η γέννα δεν παρουσιάζεται μονάχα ως βιολογική πράξη, αλλά ως μια εμπειρία βαθιά κοινωνική, υπαρξιακή, και εν τέλει πολιτική. Από το ψυχολογικό body horror του Birth/Rebirth, την arthouse σιωπή του April και το ιστορικό δράμα του L’événement, μέχρι το ρεαλιστικό πένθος του Pieces of a Woman και το προκλητικό κοινωνικό road–movie του Never Rarely Sometimes Always κάθε ταινία συνθέτει ένα μοναδικό ταξίδι στην πολυπλοκότητα της επιλογής (ή της άρνησης) της μητρότητας.
Καθώς βυθίζεσαι σε κάθε μία από αυτές, θα ανακαλύψεις πως η γέννα – είτε ως θαύμα, είτε ως ρήγμα στην αυτονομία – είναι ένα κινηματογραφικό πεδίο όπου η σιωπή, ο φόβος και η ελπίδα συνυπάρχουν σε κάθε καρέ. Καμία από αυτές τις ταινίες δεν ζητά τον θαυμασμό σου. Μόνο να σταθείς και να τις ακούσεις. Να νιώσεις, να σκεφτείς, να επαναστατήσεις.
Never Rarely Sometimes Always (2020) – Όταν η επιλογή γίνεται ταξίδι.
Υπάρχουν ταινίες που δεν εξηγούν. Δεν σε κρατούν από το χέρι. Σε αφήνουν να περπατήσεις δίπλα τους – με τους δικούς σου ρυθμούς, τους δικούς σου κόμπους στον λαιμό. Το Never Rarely Sometimes Always της Eliza Hittman είναι μια τέτοια ταινία. Λιτή και ανεπιτήδευτη, αφηγείται την ιστορία της Autumn — μιας έφηβης από την Πενσιλβάνια που, εγκυμονούσα και χωρίς ουσιαστική στήριξη από το περιβάλλον της, ταξιδεύει με τη ξαδέρφη της μέχρι τη Νέα Υόρκη για να υποβληθεί σε άμβλωση. Αυτό είναι όλο. Ή μάλλον, αυτό είναι αρκετό.
Η ταινία δεν έχει ανάγκη να αναπαραστήσει την απόγνωση. Την κουβαλάς μέσα σου, από το πρώτο πλάνο μέχρι το τελευταίο, αλλά η Hittman στήνει το δράμα χωρίς περιττές εξάρσεις. Η κοινωνική αγωνία υπονοείται, ποτέ δεν φωνάζεται. Η κάμερα ακολουθεί τις ηρωίδες με σχεδόν ντοκιμαντερίστικη προσήλωση, δίνοντας έμφαση στα βλέμματα, στους υπαινιγμούς, στις αποσιωπήσεις. Όταν προβλήθηκε πρώτη φορά, πολλοί μίλησαν για το πόσο διακριτικά χτίζει η Hittman το κοινωνικό σχόλιο, αποφεύγοντας διδακτισμούς. Η συγκλονιστικότερη στιγμή της ταινίας —η σκηνή του ερωτηματολογίου στο Κέντρο Υγείας— είναι καθηλωτική. Η κάμερα μένει ακίνητη στο πρόσωπο της Autumn. Οι ερωτήσεις πέφτουν σαν βόμβες. Και εκείνη απαντά. Ή δεν απαντά. Ή σωπαίνει. «Never… Rarely… Sometimes… Always».
Όταν έπεσαν οι τίτλοι τέλους, έμεινα να κοιτάζω την οθόνη σαν να περίμενα μια απάντηση. Όχι από την ταινία — από εμένα. Η Hittman σου υπενθυμίζει πως το δικαίωμα στην επιλογή δεν είναι αυτονόητο. Είναι αγώνας. Είναι απόσταση. Είναι διαδρομή με λεωφορεία, βραδινά τραίνα, άγχος και βουβές ώρες αναμονής. Και πως, μερικές φορές, το μόνο που χρειάζεσαι, είναι κάποιος να σε συνοδέψει.
Birth/Rebirth (2023) – Ακροβατώντας στα ηθικά όρια επιστήμης και μητρότητας.
Το Birth/Rebirth της Laura Moss είναι ένα ψυχολογικό body horror θρίλερ που προσπαθώντας να επαναπροσδιορίζει τον μύθο του Frankenstein καταπιάνεται με ένα ηθικό νήμα που δύσκολα ξετυλίγεται. Η ιστορία ακολουθεί την Rose, μια παθολόγο που αποφεύγει τις ανθρώπινες σχέσεις, και τη Celie, μια βαθιά συναισθηματική μητέρα.
Όταν η κόρη της τελευταίας πεθαίνει και η Rose κατορθώνει να την επαναφέρει στη ζωή μέσα από μια πειραματική, σχεδόν ανατριχιαστική διαδικασία, οι δύο γυναίκες γίνονται συνένοχες σε ένα σκοτεινό και συνάμα αλλόκοτα τρυφερό πείραμα μητρικής επανένωσης και συνεργάζονται για να διατηρήσουν το παιδί ζωντανό, αντιμετωπίζοντας σοβαρά ηθικά διλήμματα.
Η Moss δεν ενδιαφέρεται απλώς να σοκάρει. Αντιθέτως, εστιάζει στις λεπτές αποχρώσεις της ηθικής σύγκρουσης, στο τι σημαίνει «μητέρα» όταν η βιολογία και το συναίσθημα συγκρούονται με την τεχνολογική παρέμβαση και την επιστήμη. Όσο παρακολουθείς νιώθεις ένα διαρκές σφίξιμο στο στομάχι. Όχι από το horror στοιχείο, αλλά από το ηθικό βάρος των αποφάσεων. Στο τέλος όμως μένει κάτι πολύ ανθρώπινο: η αγωνία να κρατήσεις κοντά σου αυτό που αγάπησες, ό,τι κι αν σου ζητηθεί σε αντάλλαγμα.
L’événement (2021) – Το σώμα ως πεδίο αντίστασης.
Η Audrey Diwan στην ταινία L’événement (Το Γεγονός) — βασισμένη στο αυτοβιογραφικό έργο της Annie Ernaux — μας βυθίζει στην καθημερινότητα της γαλλικής κοινωνίας όπου πριν το 1975 η άμβλωση ήταν παράνομη.
Η Annie είναι φοιτήτρια φιλολογίας στη Γαλλία της δεκαετίας του ‘60. Νέα, ευφυής, με ένα πολύ υποσχόμενο μέλλον μπροστά της. Μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, όμως, γίνεται η αρχή μιας σιωπηλής μάχης με το σώμα της, το περιβάλλον της, αλλά και τον ίδιο της τον εαυτό. Ο κόσμος γύρω της αλλάζει ανεπαίσθητα: καθηγητές που αποστρέφουν το βλέμμα, φίλοι που απομακρύνονται, γιατροί που αρνούνται να βοηθήσουν.
Η κάμερα της Diwan είναι σφιχτά προσηλωμένη στην πρωταγωνίστρια — δεν την εγκαταλείπει ποτέ. Η Anamaria Vartolomei, σε μια από τις πιο σπαρακτικές ερμηνείες των τελευταίων ετών, κουβαλά την αγωνία μιας εμπειρίας που, για δεκαετίες, βιώθηκε πίσω από κλειστές πόρτες και ακόμη πιο κλειστά στόματα. Και το κάνει σχεδόν ψιθυριστά. Την αφήνει να αναπνέει μέσα από βλέμματα, στάσεις του σώματος, μικρές κινήσεις. Η σκηνοθεσία αποφεύγει κάθε μελοδραματισμό. Το δράμα δεν είναι συναισθηματική έξαρση, αλλά μια απλή, καθημερινή πράξη αντίστασης: το να συνεχίσεις να προσπαθείς, ακόμα κι όταν όλα σε καλούν να υποκύψεις.
Το L’événement δεν σου χαρίζεται. Δεν είναι εύπεπτη ταινία. Ούτε προσφέρεται για ανέφελη θέαση. Σε κάνει να σκεφτείς πόσο εύκολο είναι να θεωρούμε κάποια δικαιώματα ως δεδομένα. Και πόσο βίαιο όταν αντιλαμβανόμαστε ότι δεν είναι. Η Diwan δεν επιζητεί την συγκίνηση. Απλώς καταθέτει μια αλήθεια. Και η αλήθεια αυτή, πενήντα χρόνια μετά, παραμένει ακόμα επίκαιρη: πόσο ελεύθερη είναι μια γυναίκα όταν το σώμα της δεν της ανήκει πραγματικά;
Pieces of a Woman (2020) – Όταν ο χρόνος στέκεται ακίνητος.
Υπάρχουν ταινίες που σε συγκλονίζουν με την έντασή τους. Και υπάρχουν κι εκείνες που σε γονατίζουν. Το Pieces of a Woman του Kornél Mundruczó ανήκει αναμφίβολλα στην δεύτερη κατηγορία γιατί σου επιβάλει να αισθανθείς – έστω για λίγο – το κενό που μένει όταν μια ζωή δεν προλαβαίνει καν να αρχίσει.
Η Martha και ο Sean ετοιμάζονται να γίνουν γονείς μέσω ενός τοκετού στο σπίτι. Η ταινία ξεκινά με ένα μονοπλάνο-ορόσημο που καταγράφει τον τοκετό σε σχεδόν πραγματικό χρόνο. Δεν υπάρχει μοντάζ για να απαλύνει τον πόνο, δεν υπάρχουν διαλείμματα. Είσαι εκεί. Μέσα στον χρόνο που λυγίζει. Μέσα στο σώμα που δεν υπακούει. Μέχρι που συμβαίνει το αναπάντεχο. Και από εκεί ξεκινά η αληθινή ιστορία: όχι για το γεγονός, αλλά για το μετά. Η Martha, υποδυόμενη με σχεδόν αφοπλιστική εσωτερικότητα από τη Vanessa Kirby, περιφέρεται μέσα σε έναν κόσμο που συνεχίζει να γυρίζει, ενώ ο δικός της έχει σταματήσει.
Το σενάριο της Kata Wéber είναι τόσο λεπτοδουλεμένο, που πολλές φορές νομίζεις πως δεν παρακολουθείς μυθοπλασία, αλλά μια μυστική κάμερα τοποθετημένη σε ένα διαμέρισμα που προσπαθεί να επουλώσει μια απώλεια.
Το Pieces of a Woman δεν είναι ένα ακόμη δράμα απώλειας. Είναι μια σπουδή πάνω στην αμηχανία του πένθους. Στο πώς οι γύρω άνθρωποι αδυνατούν να βρουν τις «σωστές λέξεις». Στο πώς μια γυναίκα μένει μόνη με το σώμα της, με τη μνήμη της, και με τις εκδοχές του εαυτού της που χάθηκαν. Και σε κάθε της βήμα, το σώμα της θυμίζει πως ο πόνος δεν εκφράζεται μόνο με δάκρυα, αλλά με την αμηχανία του να συνεχίζεις να ζεις όταν όλα γύρω μοιάζουν διαλυμένα.. Ενώ ταυτόχρονα σου θυμίζει πως η απώλεια, όσο ανείπωτη κι αν είναι, έχει πάντα ένα υπόλειμμα ζωής από κάτω. Και αυτή η ζωή, συνεχίζει.
April (2024) – Όταν η φροντίδα γίνεται ενοχή.
Σε μια απομονωμένη επαρχιακή πόλη της Γεωργίας εκτυλίσσεται η ιστορία της Νίνα: μιας μαιευτήρα που κρατά στα χέρια της τόσο τη ζωή όσο και την απώλεια. Η Νίνα βοηθά κρυφά γυναίκες να τερματίσουν ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες. Όχι από ιδεολογικό ζήλο, αλλά επειδή ξέρει πως «κανείς άλλος δεν θα το κάνει». Όταν όμως ένα νεογέννητο πεθάνει κατά τη διάρκεια τοκετού, όλα αλλάζουν. Η μικρή κοινότητα αρχίζει να ψιθυρίζει. Και τότε, μαζί με την απώλεια, έρχεται και ο φόβος. Ο φόβος να αποκαλυφθεί πως η Νίνα προσφέρει, μυστικά, παράνομες αμβλώσεις σε γυναίκες που δεν έχουν άλλη επιλογή.
Η Νίνα, ερμηνευμένη από την Ia Sukhitashvili, συνεχίζει αδιάκοπα το έργο της, παρά τις κατηγορίες και την κοινωνική απομόνωση. Η ταινία παρουσιάζει με ωμότητα και ειλικρίνεια τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει μια γυναίκα επαγγελματίας σε μια κοινωνία όπου οι παραδοσιακές αξίες συγκρούονται με την ανάγκη για σύγχρονες ιατρικές πρακτικές. Η Sukhitashvili, σχεδόν ακίνητη, χωρίς εξάρσεις, κουβαλά όλη τη βαρύτητα του ρόλου της. Δεν μιλά πολύ, αλλά το βλέμμα της αφηγείται περισσότερα απ’ όσα μπορεί να ειπωθούν. Η ερμηνεία της είναι το ίδιο το April: συγκρατημένο, σιωπηλό, αλλά με μια ένταση που δεν καταλαγιάζει.
Η σκηνοθεσία του Giorgi Sikharulidze εστιάζει στην υλικότητα του γυναικείου σώματος: στους λεκέδες από αίμα, στα αποστειρωμένα δωμάτια, στα άδεια βλέμματα των γυναικών που περιμένουν «κάτι» — φροντίδα, έλεος, ίσως και λύτρωση. Η κάμερα παραμένει συχνά ακίνητη, σαν να καταγράφει μαρτυρίες. Και η εικόνα, παρά τη στατικότητα, έχει μια εσωτερική κινητικότητα που σε ωθεί προς τα μέσα.
Το April δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις ούτε καταφεύγει σε διδακτισμό. Αντίθετα, παρουσιάζει μια πολυδιάστατη ηρωίδα που παλεύει με τις εσωτερικές της συγκρούσεις και τις εξωτερικές πιέσεις. Η ταινία αποτελεί μια βαθιά ανθρώπινη και κοινωνικά φορτισμένη μελέτη πάνω στην ηθική, την ευθύνη και την επιβίωση σε έναν κόσμο που συχνά αρνείται να δει πέρα από τις προκαταλήψεις του. Το April δεν είναι για όλους. Και δεν πειράζει. Δεν φτιάχτηκε για να εντυπωσιάσει. Φτιάχτηκε όμως για να μείνει.
Aυτές οι πέντε ταινίες μιλούν συνολικά όχι μόνο για τη γέννηση της ζωής — αλλά και για τη γέννηση της συνείδησης. Μπορεί η γέννα να είναι βιολογική πράξη, αλλά ο κινηματογράφος μάς θυμίζει ότι είναι παράλληλα και πράξη κοινωνική, υπαρξιακή και συχνά πολιτική. Στα πρόσωπα αυτών των ηρωίδων – τρομαγμένων, γενναίων, σιωπηλών, και ενίοτε ανείπωτα θυμωμένων – είδαμε κάτι βαθιά οικείο: τη διαρκή πάλη για την αυτονομία του σώματος. Και ίσως, μέσα από αυτή την αναμέτρηση, γεννήθηκε και μέσα μας κάτι νέο. Ένας τρόπος να βλέπουμε αλλιώς.
