Μιλάμε συχνά για το πώς τα social media έχουν επηρεάσει αρνητικά τον τρόπο που ερχόμαστε σε επαφή με την τέχνη μεταμορφώνοντας ριζικά την σχέση ανάμεσα στους καλλιτέχνες και το κοινό, μια σχέση που μέχρι πρότινος διαμορφωνόταν σχεδόν αποκλειστικά μέσα σε φυσικούς χώρους, όπως τα μουσεία και οι γκαλερί. Πρέπει όμως να παραδεχτούμε ότι κάποιες φορές, είναι ένας απρόσμενα εύκολος τρόπος να ανακαλύψεις ανθρώπους των οποίων τη δουλειά μέχρι τώρα δεν γνώριζες, και μάλλον θα έπρεπε.
Ο Μιχάλης Παππάς είναι μια τέτοια περίπτωση. Τα φωτογραφικά πορτρέτα γυναικών με παραδοσιακές φορεσιές από κάθε γωνία της Ελλάδας, άρχισαν να εμφανίζονται στην αρχική σελίδα του Instagram πολλών φίλων τα τελευταία χρόνια. Αυτό που μου τράβηξε τη προσοχή ήταν η μυσταγωγική και θεατρική ατμόσφαιρα που χαρακτηρίζει πολλές από τις φωτογραφίες του. Ο τρόπος που σκηνοθετεί, καδράρει και φωτίζει τα θέματά του είναι μοναδικός. Δεν είναι έκπληξη λοιπόν, ότι το φωτογραφικό ύφος του έχει αρχίσει να γίνεται έντονα αναγνωρίσιμο. Το έργο του έχει ήδη σταθεί αφορμή για πολύ νέο κόσμο να προσεγγίσει την παράδοση με ανανεωμένο ενδιαφέρον και για πολλούς ξένους να ανακαλύψουν αυθεντικές όψεις μιας Ελλάδας που μοιάζει να εξαφανίζεται.
Έχοντας ξεκινήσει τη πορεία του από τη Leica Academy, έχει συνεργαστεί με φορείς όπως η UNESCO, το National Geographic, το Μουσείο Μπενάκη, το House of European History και προσφάτως το Μέγαρο Μουσικής.
«Η παράδοση δεν με ενδιαφέρει επειδή είναι κάτι παλιό, με ενδιαφέρει ακριβώς επειδή εξακολουθεί να υπάρχει μέσα μας. Κουβαλάμε πράγματα από ανθρώπους που έζησαν πριν από εμάς, πολλές φορές χωρίς καν να γνωρίζουμε από που προέρχονται. Έναν τρόπο να στεκόμαστε, να ντυνόμαστε, να γιορτάζουμε, να πενθούμε, να πιστεύουμε, να συνδεόμαστε με τους άλλους.»
Έγινες γνωστός στο ευρύ κοινό μέσα από το πρότζεκτ σου, «Μίτος, Το Νήμα της Ελλάδας». Πες μας πώς ξεκίνησε όλο αυτό και πώς εξελίσσεται αυτή τη στιγμή;
Ξεκίνησε το 2019, αλλά στην πραγματικότητα είναι παιδί του Ethos Project και, κατά έναν περίεργο τρόπο, του κορωνοϊού. Στο Ethos φωτογράφιζα παραδοσιακά έθιμα σε όλη την Ελλάδα. Μετά την παρουσίαση της δουλειάς στο Μουσείο Μπενάκη, ήρθαν σε επαφή μαζί μου άνθρωποι από το Musée Fragonard στη Γαλλία. Είδαν τη δουλειά και μου πρότειναν να παρουσιάσω εκεί ένα νέο σύνολο εικόνων, με μια συγκεκριμένη προϋπόθεση: να παρουσιάσω αποκλειστικά γυναικείες παραδοσιακές φορεσιές. Κράτησα αυτή την ιδέα και λίγο αργότερα ήρθε ο κορωνοϊός, σταμάτησαν τα έθιμα και βρέθηκα ουσιαστικά χωρίς project. Τότε επέστρεψα σε εκείνη την ιδέα και άρχισα να δουλεύω πάνω στις φορεσιές.
Στην αρχή πίστευα ότι φωτογραφίζω απλώς παραδοσιακά ενδύματα, όσο όμως προχωρούσα, κατάλαβα ότι δεν μπορούσα να τα αντιμετωπίσω μόνο ως αντικείμενα. Άρχισα να μελετώ τη μόδα, την ιστορία της ενδυμασίας, τη φωτογραφία, την ψυχολογία και την έννοια του ανοίκειου στον Freud. Όλη αυτή η γνώση άρχισε σταδιακά να περνάει μέσα στις εικόνες μου και το Mitos άρχισε να αποκτά τη δική του γλώσσα.
Κάπου εκεί κατάλαβα ότι δεν με ενδιέφερε πλέον μόνο η φορεσιά, με ενδιέφερε αυτό που κουβαλάει. Η μνήμη, η ταυτότητα, η παράδοση, η σχέση του ανθρώπου με τον τόπο του και με κάτι που προϋπήρχε από εκείνον και θα συνεχίσει να υπάρχει μετά από εκείνον. Και αυτό ήταν που έκανε το Mitos να μεγαλώσει. Δεν έμεινε μια καταγραφή παραδοσιακών φορεσιών, έγινε ένας τρόπος να μιλήσω για την Ελλάδα μέσα από σύμβολα, ανθρώπους, μνήμες και εικόνες που δημιουργούν μια καινούργια πραγματικότητα.
Από τότε το έργο έχει ταξιδέψει πολύ περισσότερο από όσο μπορούσα να φανταστώ όταν ξεκίνησα. Έχει παρουσιαστεί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, έχει φτάσει σε σημαντικούς πολιτιστικούς οργανισμούς και μου έχει ανοίξει δρόμους που δεν περίμενα. Όμως, παρ’όλη αυτή τη διαδρομή, δεν αισθάνομαι ότι έχει ολοκληρωθεί. Υπάρχουν ακόμη τόποι που δεν έχω επισκεφθεί, άνθρωποι που δεν έχω γνωρίσει και πράγματα που δεν έχω φωτογραφίσει και ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι όσο περισσότερο δουλεύω πάνω του, τόσο περισσότερο καταλαβαίνω ότι δεν φωτογραφίζω μόνο την Ελλάδα. Φωτογραφίζω και τη δική μου σχέση μαζί της. Γι’ αυτό και δεν ξέρω πότε θα τελειώσει το Mitos, ούτε αν θέλω πραγματικά να τελειώσει. Έχει πλέον τη δική του ζωή. Μεγαλώνει, αλλάζει, εξελίσσεται μαζί μου και όσο το ακολουθώ, ανακαλύπτω ότι μέσα από αυτό ανακαλύπτω συνεχώς και τον ίδιο τον εαυτό μου. Αυτή, για μένα, είναι σήμερα η ουσία του Mitos.
Ποια είναι η σχέση σου με την ελληνική παράδοση και γιατί ήταν σημαντικός παράγοντας στη δημιουργική έκφραση σου;
Η σχέση μου με την παράδοση είναι πολύ πιο προσωπική από όσο ίσως φαίνεται στις φωτογραφίες μου. Ξεκινάει από την οικογένεια μου και από πράγματα που υπήρχαν γύρω μου από παιδί. Για πολλά χρόνια, όμως, δεν είχα καταλάβει πόσο βαθιά με είχαν επηρεάσει. Αν κοιτάξω πίσω στη δουλειά μου, βλέπω ότι επέστρεφα συνεχώς σε εικόνες, σύμβολα, τελετουργίες και θρησκευτικά στοιχεία. Ήταν σαν να υπήρχε ένα νήμα που με οδηγούσε σε αυτά, πριν ακόμη καταλάβω γιατί τα αναζητούσα. Κάποια στιγμή κατάλαβα ότι η παράδοση δεν με ενδιαφέρει επειδή είναι κάτι παλιό, με ενδιαφέρει ακριβώς επειδή εξακολουθεί να υπάρχει μέσα μας.
Κουβαλάμε πράγματα από ανθρώπους που έζησαν πριν από εμάς, πολλές φορές χωρίς καν να γνωρίζουμε από πού προέρχονται. Έναν τρόπο να στεκόμαστε, να ντυνόμαστε, να γιορτάζουμε, να πενθούμε, να πιστεύουμε, να συνδεόμαστε με τους άλλους. Όλα αυτά είναι κομμάτια μιας μνήμης που περνάει από γενιά σε γενιά. Και εκεί άρχισε να γίνεται σημαντική για τη δημιουργική μου έκφραση. Δεν θέλω να φωτογραφίσω την παράδοση για να δείξω απλώς πώς ήταν κάποτε, με ενδιαφέρει να δω τι σημαίνει σήμερα και τι μπορεί να σημαίνει για μένα προσωπικά. Νομίζω ότι κάθε φωτογράφος, όσο περισσότερο δουλεύει, αρχίζει να αναγνωρίζει ότι επιστρέφει ξανά και ξανά στα ίδια πράγματα. Αυτές οι επιστροφές δεν είναι τυχαίες, είναι οι προσωπικές μας εμμονές και, κατά κάποιον τρόπο, ο τρόπος με τον οποίο προσπαθούμε να καταλάβουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας.
Για μένα, η παράδοση έγινε αυτό το πεδίο. Μέσα από αυτήν μπορώ να μιλήσω για πράγματα που με απασχολούν βαθύτερα: την ταυτότητα, τη μνήμη, τον χρόνο, τη σχέση μας με τους προηγούμενους και τους επόμενους από εμάς, αλλά και τη δική μου θέση μέσα σε όλα αυτά. Οπότε δεν βλέπω την παράδοση σαν κάτι που πρέπει να διατηρήσουμε ανέγγιχτο.
Τι συνιστά τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα και πώς σε βοηθούν τα πρότζεκτ σου να την εντοπίσεις και να την ορίσεις; Τι σημαίνει ελληνικότητα για σένα;
Η σύγχρονη ελληνική ταυτότητα δεν είναι κάτι που προσπαθώ να ορίσω μέσα από τη δουλειά μου. Είμαι Έλληνας, αγαπάω τη χώρα μου και όλα αυτά που κουβαλάει και είναι φυσικό να αποτελούν μέρος της προσωπικής μου ματιάς, δεν είναι όμως αυτοσκοπός μου να μιλήσω για την ελληνικότητα. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η ίδια η δύναμη της φωτογραφίας. Η Ελλάδα, η παράδοση, τα πρόσωπα, τα αντικείμενα και οι ιστορίες που συναντώ είναι για μένα αφορμές, είναι η πρώτη ύλη που μου δίνεται για να δημιουργήσω μια εικόνα και μέσα από αυτή να εξερευνήσω τι μπορεί να κάνει η φωτογραφία. Με ενδιαφέρει η δύναμη της φωτογραφίας να παίρνει κάτι πραγματικό και να του δίνει μια άλλη διάσταση. Να δημιουργεί συναίσθημα, ατμόσφαιρα και συμβολισμό, να μετατρέπει κάτι που γνωρίζουμε σε κάτι που ξαφνικά βλέπουμε διαφορετικά και να κάνει τον θεατή να σταθεί απέναντι στην εικόνα λίγο περισσότερο. Αυτό είναι που αναζητώ και στο Mitos.
Οπότε, αν με ρωτάς τι σημαίνει ελληνικότητα για μένα, θα έλεγα ότι είναι μέρος της προσωπικής μου αφετηρίας και όχι ο τελικός προορισμός της δουλειάς μου. Ίσως τελικά αυτό που θέλω είναι να χρησιμοποιώ την ελληνικότητα ως πρώτη ύλη, χωρίς να χρειάζεται να την εξηγήσω. Να την αφήνω να υπάρχει μέσα στην εικόνα και να αναδεικνύω μέσα από αυτή τη δύναμη της φωτογραφίας, γιατί αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι το πώς μπορεί μια φωτογραφία να μας κάνει να δούμε κάτι που θεωρούμε ήδη γνώριμο σαν να το βλέπουμε για πρώτη φορά.
«Τίποτα στα πορτρέτα του Mitos δεν είναι πραγματικά τυχαίο. Πριν ακόμη πατήσω το κουμπί της μηχανής, έχω ήδη αποφασίσει πώς θέλω να οργανωθεί η εικόνα.»
Πώς μπήκε η φωτογραφία στη ζωή σου και γιατί την επέλεξες ως το δικό σου δημιουργικό μέσο; Ποια είναι η θέση της σήμερα στην ελληνική σκηνή;
Η φωτογραφία μπήκε στη ζωή μου μέσα από τον πατέρα μου και μέσα από τα οικογενειακά μας άλμπουμ. Εκεί είδα τις πρώτες μου φωτογραφίες και θυμάμαι ότι αυτές οι εικόνες έβγαζαν μια αλήθεια που μέχρι και σήμερα ζηλεύω. Σήμερα, αυτό που αναζητώ περισσότερο στη δική μου φωτογραφία είναι ακριβώς αυτό: να καταφέρνω να βγάζω όλο και περισσότερη αλήθεια μέσα από τις φωτογραφίες μου.
Καλλιτεχνικά, όμως, θεωρώ ότι γεννήθηκα όταν πήγα στη σχολή φωτογραφίας. Πριν πάω, και όσο το σκεφτόμουν, έλεγα ότι «θα μου αλλάξουν τα μυαλά αυτοί», γιατί ήμουν αυτοδίδακτος και πίστευα ότι ήξερα. Πάλι καλά που μου άλλαξαν τα μυαλά στη σχολή. Εκεί κατάλαβα ότι η φωτογραφία έχει μεγάλη δύναμη.
Επέλεξα τη φωτογραφία ως το δημιουργικό μου μέσο γιατί με κέρδισε, πρώτα απ’ όλα, η δυσκολία της. Για να πετύχεις ένα σπουδαίο αποτέλεσμα υπάρχουν συγκεκριμένα βήματα που πρέπει να ακολουθήσεις και χρειάζεται πειθαρχία. Μου αρέσουν τα δύσκολα και μου άρεσε αυτή η απαίτηση της φωτογραφίας να είσαι πειθαρχημένος, όχι μόνο απέναντι στη διαδικασία, αλλά και απέναντι στον ίδιο σου τον εαυτό. Νομίζω μάλιστα ότι η φωτογραφία με έκανε καλύτερο άνθρωπο. Από την άλλη, υπάρχει και κάτι που με απελευθερώνει απόλυτα. Στη φωτογραφία μπορώ να κάνω αυτό που θέλω, όπως ακριβώς το θέλω, ακολουθώντας βέβαια ένα συγκεκριμένο σκεπτικό. Μπορώ να δημιουργήσω έναν κόσμο από την αρχή. Με έναν τρόπο αισθάνομαι σαν ένας μικρός θεός που δημιουργεί νέους κόσμους, οι οποίοι χωρίς εμένα και τη φωτογραφική μου μηχανή δεν θα έρχονταν ποτέ στο φως.
Πιστεύω ότι η ελληνική φωτογραφική σκηνή έχει πολύ μεγάλες δυνατότητες και πως έχουμε σπουδαίους φωτογράφους και εξαιρετικές δουλειές. Αυτό που δεν πιστεύω είναι ότι πρέπει να περιμένουμε από κάποιον άλλον να μας ανακαλύψει. Νομίζω ότι έχουμε και εμείς την ευθύνη να πάρουμε τη δουλειά μας στα χέρια μας και να την οδηγήσουμε εκεί που πιστεύουμε ότι αξίζει να φτάσει. Είναι κρίμα να υπάρχει μια πραγματικά σπουδαία δουλειά και να μην προωθείται σωστά, είτε στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό. Πολλές φορές περιμένουμε από έναν θεσμό, μια γκαλερί, ένα περιοδικό ή κάποιον άνθρωπο του χώρου να μας ανοίξει μια πόρτα. Εγώ πιστεύω περισσότερο στην προσωπική ευθύνη. Αν πιστεύεις στη δουλειά σου, πρέπει να βρεις τον τρόπο να την παρουσιάσεις σωστά, να τη διεκδικήσεις και να τη φέρεις μπροστά στους ανθρώπους που πρέπει να τη δουν. Δεν φταίει πάντα κάποιος άλλος αν η δουλειά μας δεν φτάνει εκεί που θέλουμε. Κάποιες φορές πρέπει να αναρωτηθούμε αν εμείς έχουμε κάνει όλα όσα μπορούμε για να την πάμε εκεί και θεωρώ ότι αυτό είναι κάτι που μπορεί να αλλάξει πολύ τη θέση της ελληνικής φωτογραφίας και να της δώσει τη διεθνή παρουσία που πραγματικά της αξίζει.
Μίλησε μου για την έμπνευση πίσω από τα πολύ χαρακτηριστικά πορτρέτα που παράγεις. Όσον αφορά το στήσιμο, τη θεατρικότητα και την – πολλές φορές – υποβλητική ατμόσφαιρα ή τον πνευματικό χαρακτήρα που αναδίδουν.
Θα αναφερθώ λίγο στη μοντελοποίηση, γιατί θεωρώ ότι είναι μια παρεξηγημένη έννοια. Για μένα, δεν υπάρχει άλλος δρόμος από το να μελετήσεις κάποιον που έχει πετύχει αυτό που θέλεις να πετύχεις κι εσύ και να προσπαθήσεις να τον αντιγράψεις. Το ενδιαφέρον είναι ότι τελικά δεν μπορείς να αντιγράψεις κανέναν. Αυτή η διαδικασία είναι πολύ χρήσιμη, γιατί σε βάζει να δουλέψεις με τη δικαιολογία ότι αντιγράφεις κάποιον άλλο. Μέχρι να καταλάβεις ότι δεν μπορείς τελικά να τον αντιγράψεις, έχεις ήδη αρχίσει να προσθέτεις μέσα στην «αντιγραφή» τα δικά σου στοιχεία. Κάπως έτσι αρχίζει να διαμορφώνεται κάτι προσωπικό. Όταν ξεκίνησα το Mitos και άρχισα να μελετώ περισσότερο τη φωτογραφία και τη μόδα, γνώρισα τη δουλειά της Ισραηλινής φωτογράφου Michal Chelbin και έκανα μοντελοποίηση πάνω στη δουλειά της. Από εκεί και πέρα όμως άρχισα να ψάχνω τι είναι αυτό που θέλω εγώ να κάνω με αυτή την αισθητική και πώς μπορώ να τη φέρω στα δικά μου μέτρα.
Τίποτα στα πορτρέτα του Mitos δεν είναι πραγματικά τυχαίο. Πριν ακόμη πατήσω το κουμπί της μηχανής, έχω ήδη αποφασίσει πώς θέλω να οργανωθεί η εικόνα. Με ενδιαφέρει η σχέση Περιεχομένου και Φόρμας, το Καθαρό Φόντο, τα Κλειστά Σχήματα, οι Κανόνες Gestalt. Όλα αυτά λειτουργούν σαν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορώ να δημιουργήσω. Η βασική μου επιδίωξη όμως είναι να δημιουργήσω μια νέα πραγματικότητα μέσα από τη φωτογραφία. Δεν θέλω απλώς να φωτογραφίσω τον άνθρωπο όπως υπάρχει μπροστά μου. Θέλω να δημιουργήσω έναν κόσμο γύρω του, στον οποίο ο άνθρωπος αυτός αποκτά μια διαφορετική παρουσία. Η θεατρικότητα ήρθε στην πορεία, κυρίως επειδή δουλεύω με το χρώμα. Το χρώμα με επαναφέρει στην πραγματικότητα, ενώ εγώ θέλω να δημιουργήσω μια νέα πραγματικότητα, φωτογραφημένη πλέον. Η θεατρικότητα με βοηθά να κάνω αυτή τη μετάβαση και αν έλεγα ότι η ασπρόμαυρη χρειάζεται μία δόση θεατρικότητας η έγχρωμη φωτογραφία χρειάζεται δύο και τρεις δόσεις. Η σοβαρότητα στις στάσεις των γυναικών έχει επίσης έναν λόγο. Πιστεύω ότι η γυναίκα είναι μία δύναμη της φύσης και οι δυνάμεις της φύσης είναι πάντα σοβαρές. Δεν βλέπω τη φύση ν’ αστειεύεται. Υπάρχει μια δύναμη, μια επιβολή και μια σοβαρότητα στην παρουσία της και αυτό θέλω να μεταφέρω και στις γυναίκες του Mitos. Δεν θέλω να τις κάνω απλώς όμορφες ή εντυπωσιακές, θέλω να έχουν παρουσία. Η υποβλητική ατμόσφαιρα προκύπτει σε μεγάλο βαθμό από τη συγκεκριμένη φωτιστική συνθήκη που χρησιμοποιώ. Δεν θέλω ο φωτισμός απλώς να περιγράφει τον άνθρωπο. Θέλω να δημιουργεί μια κατάσταση γύρω του, να του δίνει μια άλλη υπόσταση.
Οπότε, αν κοιτάξει κανείς μια εικόνα του Mitos, μπορεί αρχικά να βλέπει κάτι που μοιάζει απλό. Στην πραγματικότητα όμως πίσω από αυτή την απλότητα υπάρχουν πολλές συνειδητές αποφάσεις, από το πώς θα σταθεί η γυναίκα και τι θα υπάρχει γύρω της, μέχρι το φως, το χρώμα και τη σύνθεση. Τελικά, αυτό που με ενδιαφέρει είναι να δημιουργήσω μια εικόνα που δεν τελειώνει σε αυτό που βλέπεις. Να υπάρχει κάτι από πίσω, κάτι που να σε κάνει να σταθείς απέναντι της λίγο περισσότερο και να αναρωτηθείς τι ακριβώς είναι αυτό που βλέπεις.
«Πιστεύω ότι η ελληνική φωτογραφική σκηνή έχει πολύ μεγάλες δυνατότητες και πως έχουμε σπουδαίους φωτογράφους και εξαιρετικές δουλειές. Αυτό που δεν πιστεύω είναι ότι πρέπει να περιμένουμε από κάποιον άλλον να μας ανακαλύψει.»
Αισθάνεσαι ότι κρύβεται ένα είδος πνευματικότητας στις φωτογραφίες σου ή στις εμπειρίες που απέκτησες από το Mitos;
Ναι, αισθάνομαι ότι υπάρχει πνευματικότητα στις φωτογραφίες μου, αλλά δεν ήταν κάτι που αποφάσισα να βάλω μέσα στο Mitos. Δεν ξεκίνησα με την πρόθεση να κάνω ένα πνευματικό έργο, προέκυψε στην πορεία. Όσο περισσότερο φωτογράφιζα, μελετούσα και ερχόμουν σε επαφή με την παράδοση, τόσο περισσότερο καταλάβαινα ότι πίσω από όλα αυτά υπάρχει κάτι που δεν μπορείς να εξηγήσεις μόνο μέσα από την εικόνα. Υπάρχει μια ανάγκη του ανθρώπου να συνδεθεί με κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο, να δώσει νόημα σε πράγματα που δεν μπορεί να ελέγξει και να αφήσει κάτι πίσω του. Αυτό άρχισα να το βλέπω και στις ίδιες τις εικόνες. Δεν με ενδιέφερε πλέον μόνο το πώς θα είναι μια φωτογραφία, αλλά το τι θα αισθανθεί κάποιος όταν σταθεί απέναντι της. Ήθελα να υπάρχει κάτι που να μην αποκαλύπτεται αμέσως.
Νομίζω ότι εκεί βρίσκεται και η πνευματικότητα για μένα. Όχι απαραίτητα στο θρησκευτικό στοιχείο και σίγουρα όχι στο να δώσω στον θεατή μια συγκεκριμένη απάντηση. Περισσότερο στο να δημιουργήσω μια εικόνα που αφήνει χώρο για ερωτήματα. Και αυτό είναι κάτι που μου έχει μάθει το Mitos. Ότι η φωτογραφία μπορεί να ξεκινά από κάτι απολύτως πραγματικό, από έναν άνθρωπο, μια φορεσιά, ένα αντικείμενο, και παρόλα αυτά να καταλήγει κάπου που δεν είναι πλέον μόνο πραγματικότητα. Μπορεί να δημιουργήσει μια αίσθηση, μια κατάσταση, ίσως ακόμη και μια εμπειρία που δεν μπορείς εύκολα να περιγράψεις με λόγια. Ίσως για αυτό αισθάνομαι ότι το Mitos έχει για μένα μια πνευματική διάσταση. Όχι επειδή προσπαθώ να τη δημιουργήσω, αλλά επειδή όσο περισσότερο το δουλεύω, τόσο περισσότερο με οδηγεί σε ερωτήματα που αφορούν και εμένα τον ίδιο. Και τελικά αυτό είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο. Να υπάρχει μέσα σε μια εικόνα κάτι που δεν σου δίνει αμέσως την απάντηση, αλλά σε κάνει να σταθείς λίγο περισσότερο απέναντι της και να ψάξεις εσύ τι σημαίνει για εσένα.
Γνωρίζω ότι συνεργάζεσαι και με τον «Γαστρονόμο» της Καθημερινής. Αυτό πώς προέκυψε και τι σου προσφέρει;
Η συνεργασία μου με την Καθημερινή και τον Γαστρονόμο είναι κάτι που εκτιμώ ιδιαίτερα, γιατί μέσα από τη φωτογραφία έχω την ευκαιρία να καταγράψω έναν διαφορετικό αλλά εξίσου σημαντικό κομμάτι του ελληνικού πολιτισμού. Για μένα, το φαγητό δεν είναι απλώς τροφή, είναι κουλτούρα, είναι μνήμη, είναι άνθρωποι, τόποι, συνήθειες και τρόποι ζωής. Όταν φωτογραφίζω για τον Γαστρονόμο, αισθάνομαι ότι καταγράφω πράγματα και καταστάσεις που κάποια στιγμή θα αλλάξουν ή θα χαθούν. Ένα πιάτο, ένας άνθρωπος, ένας τρόπος παρασκευής, ένα τραπέζι, ένας τόπος μπορούν να λειτουργήσουν τελικά σαν ένα μικρό αρχείο της εποχής μας και αυτό έχει για μένα ιδιαίτερη αξία, γιατί οι εικόνες αυτές δεν απευθύνονται μόνο στο σήμερα. Μπορεί να τις κοιτάξει κάποιος μετά από χρόνια και να δει μέσα από αυτές πώς ζούσαμε, τι τρώγαμε, πώς δουλεύαμε, πώς συναντιόμασταν και τι θεωρούσαμε σημαντικό.
Για μένα ο Γαστρονόμος είναι λοιπόν και μια ευθύνη. Μια ευθύνη να δω και να μεταφέρω μέσα από τη φωτογραφία αυτό που έχει αξία για τον άλλον και ίσως, χωρίς να το επιδιώκω πάντα συνειδητά, να αφήσω μέσα από αυτές τις εικόνες κάτι που θα μπορεί να περάσει και στην επόμενη γενιά. Παράλληλα, συνεχίζω να δουλεύω πάνω στο Mitos, αλλά προσπαθώ να ανοίξω και άλλους δρόμους. Έχω αρχίσει να γράφω στην ιστοσελίδα μου για τη γνώση, τις ιδέες και την εμπειρία που έχουν δημιουργηθεί μέσα από το Mitos Project. Είναι πράγματα που έχω μελετήσει και έχω δοκιμάσει στην πράξη όλα αυτά τα χρόνια και θέλω να τα μοιραστώ με άλλους φωτογράφους. Αυτή την περίοδο ετοιμάζω και μια πιο ολοκληρωμένη, εκτυπώσιμη μορφή αυτής της γνώσης.
Επίσης έχω δημιουργήσει και έναν χώρο στο χωριό στην Εύβοια, το σπίτι του Mitos Project, ο οποίος θα λειτουργεί τόσο ως χώρος για σεμινάρια φωτογραφίας και workshops όσο και ως εκθεσιακός χώρος. Εκεί θα παρουσιάζονται φωτογραφίες από το Mitos Project που δεν θα υπάρχουν αλλού, ενώ θα υπάρχει και πρόσβαση σε μέρος του αρχείου του έργου, το οποίο θα μπορεί να δει κανείς μόνο εκεί. Θέλω ο χώρος αυτός να γίνει ένας τρόπος να έρθει κάποιος πιο κοντά στο Mitos, όχι μόνο μέσα από τις εικόνες που έχουν ήδη παρουσιαστεί, αλλά και μέσα από υλικό που μέχρι σήμερα δεν έχει βγει προς τα έξω. Προσπαθώ να δοκιμάσω και άλλες θεματολογίες, όμως υπάρχει κάτι που με δυσκολεύει. Όσο φωτογραφίζω διαφορετικά πράγματα, καταλαβαίνω πόσο δύσκολο είναι να βρω αυτό που βρίσκω όταν φωτογραφίζω το Mitos. Εκεί αισθάνομαι ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από την ίδια την εικόνα. Υπάρχει μια σύνδεση με την παράδοση, με τον άνθρωπο, με τη μνήμη και τελικά με κάτι που δεν μπορώ πάντα να εξηγήσω.
Και ίσως αυτός είναι ένας από τους λόγους που, όσο κι αν θέλω να προχωρήσω σε άλλες κατευθύνσεις, ξαναγυρίζω πάντα στο Mitos. Γιατί εκεί υπάρχει ακόμη κάτι που συνεχώς ανακαλύπτω και όσο το ψάχνω, καταλαβαίνω ότι στην πραγματικότητα ανακαλύπτω τον ίδιο τον εαυτό μου.
Κάτι που δεν γνωρίζουν ακόμα πολλοί είναι η συμμετοχή σου στο Balkan Erotic Epic της Μαρίνα Αμπράμοβιτς…
Η συμμετοχή μου στο Balkan Erotic Epic της Μαρίνα Αμπράμοβιτς προέκυψε όταν επικοινώνησε μαζί μου η ομάδα της και μου ζήτησε συγκεκριμένες φωτογραφίες από το Mitos Project. Ήταν μια πολύ όμορφη στιγμή για μένα, γιατί οι εικόνες που είχα δημιουργήσει μέσα από τη δική μου αναζήτηση γύρω από την ελληνική παράδοση και τον άνθρωπο μπορούσαν πλέον να ενταχθούν σε ένα έργο με μια πολύ μεγαλύτερη, balkan διάσταση.Το ενδιαφέρον για μένα ήταν ακριβώς αυτή η συνάντηση. Το Mitos είναι ένα προσωπικό έργο που ξεκινά από την ελληνική παράδοση, ενώ το Balkan Erotic Epic εξετάζει τις παραδόσεις, τα τελετουργικά, την ερωτική ενέργεια και τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση και το σύμπαν μέσα από την ευρύτερη βαλκανική κουλτούρα. Έτσι, κάποιες εικόνες που είχα δημιουργήσει για το δικό μου έργο απέκτησαν ένα νέο πλαίσιο και άρχισαν να συνομιλούν με μια διαφορετική καλλιτεχνική αφήγηση.Η συμμετοχή μου ήταν μέσα από συγκεκριμένες φωτογραφίες του Mitos, οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν στο πλαίσιο του Balkan Erotic Epic και παρουσιάστηκαν μαζί με το έργο. Για μένα είχε ιδιαίτερη σημασία να βλέπω εικόνες που είχα δημιουργήσει στην Ελλάδα να αποκτούν μια θέση μέσα σε ένα τόσο μεγάλο διεθνές project.Το έργο παρουσιάστηκε αρχικά στο Manchester το 2025 και στη συνέχεια ταξίδεψε διεθνώς, ενώ το 2026 παρουσιάστηκε και ως έκθεση στο Gropius Bau του Βερολίνου, με τη συνοδευτική έκδοση On the Erotic. Αυτό που κρατάω περισσότερο από αυτή την εμπειρία είναι ότι μια φωτογραφία δεν τελειώνει τη στιγμή που την τραβάς. Μπορεί να δημιουργηθεί για έναν συγκεκριμένο λόγο και, χρόνια αργότερα, να βρεθεί σε ένα διαφορετικό πλαίσιο και να αποκτήσει μια καινούργια ζωή και μια διαφορετική ανάγνωση. Και αυτό είναι κάτι που με ενδιαφέρει πολύ στη φωτογραφία.
*Για να δείτε περισσότερα από το Mitos Project, επισκεφθείτε: https://pappasmichael.com/mitos/
